انواع اختلالات روانی و درمان آن ها

اختلالات روانی مجموعه‌ای از مشکلات ذهنی، هیجانی و رفتاری هستند که زندگی فرد را دچار اختلال می‌کنند. این اختلالات شامل افسردگی، اضطراب، وسواس، اسکیزوفرنی، دوقطبی، اختلالات شخصیتی و رشدی می‌شوند. شناخت علائم، تشخیص به‌موقع و درمان تخصصی نقش مهمی در بهبود وضعیت روانی و افزایش کیفیت زندگی دارد .در این مقاله، به معرفی انواع اختلالات روانی، علل و نشانه‌های آن‌ها و اهمیت تشخیص و درمان تخصصی می‌پردازیم. همراه ما باشید.

انواع اختلالات روانی

اختلالات روانی به مجموعه‌ای از شرایط گفته می‌شود که بر تفکر، احساس، رفتار و عملکرد روزمره فرد تأثیر منفی می‌گذارند. این اختلالات دامنه گسترده‌ای دارند و شدت آن‌ها از خفیف تا شدید متغیر است که عبارتند از:

اختلالات رشدی

اختلالات رشدی از کودکی آغاز می‌شوند و رشد طبیعی زبان، رفتار، یادگیری یا حرکت را مختل می‌سازند. اوتیسم، بیش‌فعالی و اختلال یادگیری از شناخته‌شده‌ترین انواع آن هستند. این اختلالات موجب دشواری در برقراری ارتباط و یادگیری می‌شوند. تشخیص زودهنگام و شروع درمان تخصصی مانند گفتاردرمانی یا کاردرمانی، تأثیر زیادی در بهبود مهارت‌های کودک دارد. همچنین حمایت خانواده و مدرسه در روند پیشرفت این کودکان نقش کلیدی ایفا می‌کند.

 با درمان منظم، بسیاری از کودکان مبتلا توانایی‌های خود را شکوفا کرده و کیفیت زندگی مطلوب‌تری تجربه خواهند نمود.

اختلال افسردگی

اختلال افسردگی یکی از انواع اختلالات روانی است که با احساس غم، بی‌انگیزگی و کاهش علاقه به فعالیت‌های روزمره مشخص می‌شود. این حالت معمولا هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه پیدا می‎کند و بر عملکرد فرد در زندگی تأثیر می‎گذارد. علائم این اختلال شامل خستگی، کاهش تمرکز، بی‌خوابی یا پرخوابی و افکار منفی است.

علت اختلال افسردگی ترکیبی از عوامل ژنتیکی، شیمی مغز و تجربه‌های استرس‌زا است. و درمان آن شامل روان‌درمانی، دارو و گاهی حمایت خانوادگی است.

اختلالات تیک

اختلالات تیک شامل حرکات یا صداهای ناگهانی، غیرارادی و تکراری هستند. این حرکات ممکن است ساده مانند پلک زدن یا پیچیده مانند تکرار کلمات باشند. سندرم توره یکی از معروف‌ترین اختلالات تیک است. این اختلال معمولاً در کودکی بروز می‌کند و شدت آن با استرس افزایش می‌یابد. علت دقیق آن مشخص نیست اما عوامل ژنتیکی و نورولوژیکی مؤثرند.

 درمان با رفتاردرمانی، آموزش کنترل تیک و گاهی دارو انجام می‌شود. حمایت روانی اطرافیان و کاهش فشار بر کودک در کنترل تیک‌ها نیز بسیار مؤثر است.

اختلالات جنسی

اختلالات جنسی شامل مشکلاتی در عملکرد یا تمایلات جنسی هستند که زندگی فرد را مختل می‎کند. بی‌میلی، ناتوانی، اختلال در برانگیختگی یا ناراحتی از جنسیت خود از جمله اختلالات جنسی است. عوامل ژنتیکی، روانی، فرهنگی و تربیتی در بروز این مشکلات نقش دارند. جالب است بدانید که اختلالات جنسی متاسفانه  گاه به روابط زناشویی آسیب می‌زنند. درمان با مشاوره جنسی، روان‌درمانی، دارو و در موارد خاص، مداخلات پزشکی انجام می‌شود.

اختلالات ساختگی

در اختلال ساختگی، فرد عمداً علائم بیماری جسمی یا روانی را جعل می‌کند تا توجه یا همدلی دیگران را جلب کند. هدف او کسب منفعت مادی نیست بلکه تمایل به ایفای نقش بیمار است. گاهی فرد حتی به خود آسیب می‌زند یا درمان‌های غیرضروری را پیگیری می‌کند. تشخیص این اختلال بسیار دشوار است زیرا فرد علائم را واقعی جلوه می‌دهد.

 درمان این اختلال معمولاً از طریق روان‌درمانی طولانی‌مدت و ایجاد اعتماد بین بیمار و درمانگر انجام می‌شود.

اختلالات تجزیه‌ای

اختلالات تجزیه‌ای با اختلال در حافظه، هویت یا آگاهی همراه هستند. فرد اغلب دچار فراموشی ناگهانی، حس بیگانگی از خود یا احساس خروج از بدن می‎شود. این اختلالات اغلب پس از تجربه‌های آسیب‌زا مانند سوءاستفاده یا سانحه بروز می‌کنند.

درمان اختلالات تجزیه ایی، با روان‌درمانی، به‌ویژه روش‌های مبتنی بر تروما درمان شناختی‌رفتاری انجام می‌شود. هدف اصلی درمان، بازیابی یکپارچگی روان و کاهش اضطراب ناشی از تجارب گذشته است.به علاوه،  ایجاد احساس امنیت برای فرد بسیار حیاتی است.

اختلال شخصیت اسکیزوئید

اختلال شخصیت اسکیزوئید نوعی اختلال روانی است که با انزوای اجتماعی و دوری از روابط عاطفی مشخص می‌شود. افراد مبتلا به این اختلال اغلب تمایلی به برقراری ارتباط نزدیک با دیگران ندارند و ترجیح می‌دهند زمان زیادی را به تنهایی سپری کنند. آنها معمولا احساسات خود را به سختی ابراز می‎کنند و در تعاملات اجتماعی سرد و بی‌تفاوت به نظر می‏رسند. این افراد همچنین از فعالیت‌های گروهی یا جمع‌های اجتماعی اجتناب می‌کنند و زندگی روزمره‌شان بیشتر بر اساس علایق شخصی و انفرادی شکل می‌گیرد.

اختلال شخصیت پارانوئید

اختلال شخصیت پارانوئید با بی‌اعتمادی افراطی، سوءظن مداوم و تفسیر منفی رفتار دیگران مشخص می‌شود. فرد مبتلا فکر می‌کند دیگران قصد فریب یا آسیب به او دارند، حتی اگر شواهدی وجود نداشته باشد. این افراد معمولاً زودرنج، کینه‌جو و بدبین‌اند و در روابط نزدیک خود دچار مشکل می‌شوند. علت آن گاهی ریشه در تجربه‌های دوران کودکی یا ویژگی‌های ارثی دارد. درمان این اختلال معمولاً با روان‌درمانی شناختی رفتاری و در شرایط شدید دارو نیز مورد نیاز است.

اختلال شخصیت وسواسی

اختلال شخصیت وسواسی با کمال‌گرایی افراطی، نیاز شدید به نظم و کنترل، و سخت‌گیری زیاد نسبت به خود و دیگران همراه است. فرد مبتلا معمولاً انعطاف‌ناپذیر است و تمایل دارد همه‌چیز را طبق قوانین ذهنی خود انجام دهد. این ویژگی‌ها باعث بروز تنش در محیط‌های کاری یا خانوادگی می‌شود.

 افراد به مبتلا اختلال شخصیت وسواسی بر این باورند که رفتارشان نادرست است و به‌ندرت خود را نیازمند درمان می‌دانند. علت این اختلال ترکیبی از عوامل ژنتیکی و تربیتی است.

اختلال اجباری

اختلال اجباری یا وسواس فکری عملی یکی از اختلالات اضطرابی است که در آن فرد دچار افکار مزاحم، تکراری و ناخواسته‌ای می‌شود که اضطراب زیادی ایجاد می‌کند. برای کاهش این اضطراب، فرد ناچار به انجام رفتارهای تکراری مانند شستن بیش از حد دست‌ها یا چک کردن مکرر قفل در می‌شود. این اختلال عملکرد روزمره را مختل می‌کند و معمولاً فرد خود از غیرمنطقی بودن افکار یا رفتارهایش آگاه است، اما قادر به کنترل آن‌ها نیست.

اختلال پُرخوری

اختلال پرخوری با خوردن مقادیر زیادی غذا در مدت‌زمان کوتاه و احساس فقدان کنترل همراه است. فرد معمولاً پس از پرخوری دچار شرم، ناراحتی یا گناه می‌شود اما رفتار غذایی را تکرار می‌کند. این اختلال با چاقی، دیابت و مشکلات روانی مانند افسردگی همراه است. دلایل اختلال پرخوری شامل مشکلات هیجانی، کمبود اعتماد به نفس و الگوهای ناسالم تغذیه است و درمان آن شامل روان‌درمانی، آموزش تغذیه‌ای و در برخی موارد دارودرمانی است.

اختلال اسکیزوفرنی

اسکیزوفرنی یک اختلال روانی پیچیده و مزمن است که با اختلال در تفکر، احساس و رفتار همراه است. افراد مبتلا  گاهی دچار توهم، مانند شنیدن صداهایی که وجود ندارند، یا هذیان، یعنی باورهای نادرست و غیرمنطقی شوند. آن‌ها اغلب در تمرکز، حافظه و برقراری ارتباط دچار مشکل می‌شوند و رفتارهای عجیب یا بی‌احساس از خود نشان دهند.

 اختلال اسکیزوفرنی معمولاً در اوایل بزرگسالی ظاهر می‌شود و زندگی اجتماعی، تحصیلی یا شغلی فرد را مختل می‌سازد. درمان شامل داروهای ضدروان‌پریشی، روان‌درمانی و حمایت مداوم از سوی خانواده و تیم درمانی است.

اختلال دو قطبی

اختلال دوقطبی با نوسانات شدید خلقی بین دو حالت اصلی مانیا (شیدایی) و افسردگی مشخص می‌شود. در دوره شیدایی، فرد احساس انرژی زیاد، بی‌خوابی، پرحرفی و گاهی رفتارهای پرخطر دارد. در دوره افسردگی، علائمی مانند بی‌انگیزگی، غم شدید و خستگی ظاهر می‌شود.

اختلال دو قطبی مزمن است و نیاز به مدیریت بلندمدت دارد. عوامل ژنتیکی و اختلال در انتقال‌دهنده‌های عصبی در بروز آن نقش دارند. درمان آن شامل داروهای تثبیت‌کننده خلق و روان‌درمانی است.

اختلال اضطراب اجتماعی

اختلال اضطراب اجتماعی نوعی اختلال اضطرابی است که در آن فرد به شدت از موقعیت‌های اجتماعی و مورد قضاوت قرار گرفتن می‌ترسد. فرد مبتلا از صحبت در جمع، شروع مکالمه یا حتی خوردن در حضور دیگران اجتناب می‌کند. این اضطراب به حدی شدید می‌شود که زندگی روزمره او را مختل می‌سازد. ترس از تحقیر یا خجالت، باعث اجتناب مداوم از روابط اجتماعی می‌شود. درمان معمولاً با شناخت‌درمانی رفتاری (CBT)، داروهای ضد اضطراب و آموزش مهارت‌های اجتماعی انجام می‌گیرد.

اختلال وسواس فکری

اختلال وسواس فکری (OCD) شامل افکار مزاحم، ناخواسته و تکرارشونده‌ای است که باعث اضطراب می‌شوند. فرد تلاش می‌کند این افکار را نادیده بگیرد اما موفق نمی‌شود. برای کاهش اضطراب، ممکن است رفتارهای خاصی را به‌صورت مکرر انجام دهد، مانند شمارش، دعا خواندن یا اجتناب از لمس اشیاء. این چرخه باعث کاهش کیفیت زندگی و ایجاد اختلال در عملکرد روزانه می‌شود. علت دقیق آن مشخص نیست، اما ژنتیک و اختلالات شیمیایی مغز نقش دارند. درمان شامل رفتاردرمانی، درمان شناختی و گاهی دارودرمانی است. با مداومت در درمان، کنترل این اختلال امکان‌پذیر است.

اختلال بیش فعالی

اختلال بیش‌فعالی با کم‌توجهی و فعالیت بیش‌ازحد شناخته می‌شود و اغلب در کودکی بروز می‌کند. کودکان مبتلا در تمرکز، نشستن آرام یا رعایت دستورالعمل‌ها دچار مشکل‌اند. این اختلال تأثیر منفی بر عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی دارد. علت اختلال پیش فعالی ترکیبی از عوامل ژنتیکی و تفاوت‌های مغزی در انتقال‌دهنده‌های عصبی است.

 درمان این اختلال شامل آموزش والدین، درمان رفتاری، مشاوره مدرسه و در برخی موارد دارو است.

اختلال اضطراب جدایی

اختلال اضطراب جدایی معمولاً در کودکان دیده می‌شود و با ترس افراطی از دور شدن از والدین یا افراد نزدیک همراه است. کودک مبتلا هنگام جدایی دچار نگرانی، گریه‌های مداوم، شکایت‌های جسمی یا کابوس می‌شود. این اختلال طبیعی است و در سنین پایین رخ می‎دهد، اما اگر ادامه یابد، نیاز به مداخله دارد. عوامل روان‌شناختی، سبک دلبستگی ناایمن و تجربیات استرس‌زا از دلایل اختلال اضطراب جدایی هستند.

درمان این نوع اختلال شامل بازی‌درمانی، روان‌درمانی فردی و حمایت والدین است.

مراجعه به پزشک متخصص برای تشخیص و درمان اختلالات روانی

برای تشخیص و درمان اختلالات روانی لزومی به ارزیابی تخصصی توسط دکتر مغز و اعصاب یا نورولوژیست نیست زیرا این متخصصان، اختلالت عصبی و مغزی را درمان می‌کنند. ازاین‌روی لازم است به پزشکان متخصص اعصاب و روان مراجعه شود از جمله روانپزشک یا روانشناسان بالینی. برخی علائم مشابه هستند اما ریشه‌های متفاوتی دارند، بنابراین خوددرمانی یا تأخیر در مراجعه وضعیت را برای فرد مبتلا پیچیده‌تر می‎کند. متخصصان با بررسی شرح حال، علائم، سوابق خانوادگی و استفاده از ابزارهای تشخیصی دقیق، نوع اختلال را مشخص می‌کنند.

 پس از تشخیص، برنامه درمانی شامل دارو، روان‌درمانی یا ترکیبی از این دو ارائه می‌شود. پیگیری منظم درمان، آموزش خانواده و اصلاح سبک زندگی در روند بهبودی نقش مهمی دارند. به علاوه، ایجاد رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد میان بیمار و درمانگر نیز در اثربخشی درمان بسیار مؤثر است و انگیزه فرد برای ادامه مسیر درمان را تقویت می‌کند.

جمع‌بندی

در این مقاله انواع اختلالات روانی را توضیح دادیم و بیان کردیم که چه طیف گسترده‌ای از ناهنجاری‌های فکری، احساسی و رفتاری را شامل می‌شوند و اگر نادیده گرفته شوند، تأثیرات جدی بر کیفیت زندگی فرد و اطرافیان او خواهند گذاشت. شناخت انواع این اختلالات، از افسردگی و اضطراب گرفته تا اختلالات شخصیتی و روان‌پریشی، گامی اساسی برای تشخیص زودهنگام و شروع درمان مؤثر است. مراجعه به روان‌درمانگر یا روانپزشک، پذیرش مشکل و پیگیری درمان، از شدت علائم می‏کاهد و مسیر بهبودی را هموار می‎کند. همچنین آگاهی، آموزش و حمایت عاطفی اطرافیان نیز در کنار مداخلات تخصصی، نقشی کلیدی در سلامت روان ایفا می‌کنند.