گزگز دست و پا یکی از شایع‌ترین علائمی است که تقریباً همه‌ی ما دست‌کم یک بار تجربه کرده‌ایم؛ احساس سوزن‌سوزن شدن، مورمور، سوزش یا خواب‌رفتگی در انگشتان و کف دست و پا (مثل بی‌حسی انگشتان پا). گاهی این حس فقط چند دقیقه طول می‌کشد و با تغییر حالت بدن از بین می‌رود، اما گاهی هفته‌ها ادامه پیدا می‌کند و فرد را نگران می‌کند.
در این مقاله علت گزگز دست و پا را از علت‌های ساده و موقتی گرفته تا دلایل جدی‌تر مثل دیابت، کمبود ویتامین، اضطراب و بیماری‌های عصبی بررسی می‌کنیم. همچنین توضیح می‌دهیم کمبود کدام ویتامین باعث گزگز دست و پا میشود، برای گزگز دست و پا چی بخوریم، آیا گزگز دست و پا نشانه ام‌اس است و تپش قلب و گزگز دست و پا چه ارتباطی با هم دارند.
پاسخ کوتاه: در بیشتر موارد گزگز دست و پا ناشی از فشار موقت روی عصب یا کاهش لحظه‌ای جریان خون است و با تغییر وضعیت بدن برطرف میشود. اما اگر گزگز مداوم است، در هر دو دست یا هر دو پا رخ می‌دهد، رو به بدتر شدن است یا با ضعف عضلانی، اختلال تعادل، تپش قلب شدید یا مشکل در تکلم همراه است، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود.
گزگز دست و پا چیست؟
گزگز که در پزشکی به آن «پارستزی» (Paresthesia) می‌گویند، احساس غیرعادی سوزن‌سوزن شدن، مورمور، سوزش یا بی‌حسی روی پوست است که معمولاً در دست‌ها و پاها دیده میشود. گزگز یک بیماری مستقل نیست؛ یک نشانه است و می‌گوید در مسیر عصب‌ها یا خون‌رسانی به آن‌ها اتفاقی افتاده است. به همین دلیل برای درمان باید علت اصلی آن پیدا شود.
علت گزگز دست و پا چیست؟
وقتی می‌پرسیم علت گزگز کردن دست و پا یا علت گزگز شدن دست و پا چیست، پاسخ به محل، مدت و علائم همراه بستگی دارد. علت‌ها را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد: علت‌های موقتی و بی‌خطر، و علت‌هایی که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
علت‌های موقتی و بی‌خطر
اگر مدتی طولانی با پای روی‌هم‌انداخته بنشینید یا هنگام خواب دستتان زیر سر قرار بگیرد، به عصب یا رگ‌های خونی فشار وارد میشود و خون‌رسانی لحظه‌ای کم میشود. نتیجه همان حس «خواب رفتن» و بعد گزگز است. به‌محض تغییر حالت، این حس معمولاً در چند دقیقه برطرف میشود.
پوشیدن شلوار یا کفش تنگ، بستن سفت کمربند، قرار گرفتن در سرما، افت موقتی قند یا کلسیم خون و تندنفس‌زدن در اثر استرس هم می‌توانند باعث گزگز گذرا شوند.
فشار یا آسیب عصب
یکی از شایع‌ترین علت‌های گزگز مزمن، گیرافتادن یا آسیب عصب است. سندرم تونل کارپال باعث گزگز انگشتان دست (به‌ویژه شب‌ها)، دیسک گردن باعث گزگز دست و بازو، و دیسک کمر یا مشکلات ستون فقرات باعث گزگز پا میشود. شکستگی، دررفتگی و ضربه به مفاصل نیز می‌تواند به عصب فشار بیاورد. خم‌شدن طولانی گردن به‌سمت گوشی هم از عوامل شایع فشار روی گردن است. اگر گزگز یا بی‌حسی از کمر به سمت پاها کشیده میشود، مقاله‌ی علت بی حس شدن پاها از کمر به پایین را بخوانید.
دیابت و نوروپاتی دیابتی
قند خون بالا در طولانی‌مدت به عصب‌های محیطی آسیب می‌زند. این حالت که نوروپاتی دیابتی نام دارد، از شایع‌ترین علت‌های گزگز مداوم در پاهاست. گزگز معمولاً از انگشتان و کف پا شروع میشود، هر دو پا را درگیر می‌کند، در شب بیشتر میشود و ممکن است با سوزش یا کاهش حس همراه باشد.
بیماری‌ها و علل دیگر
▪ کم‌کاری تیروئید و نارسایی کلیه: هر دو می‌توانند به عصب‌ها آسیب بزنند یا تعادل املاح بدن را به‌هم بزنند و گزگز ایجاد کنند.
▪ بیماری‌های خودایمنی: لوپوس، روماتیسم مفصلی و بیماری سلیاک ممکن است با گزگز دست و پا همراه شوند.
▪ عفونت‌ها: برخی عفونت‌ها مثل زونا می‌توانند به عصب‌ها آسیب بزنند.
▪ مشکلات عروقی: بیماری شریان محیطی و ضعف گردش خون می‌تواند باعث گزگز و سردی دست و پا شود.
▪ بیماری‌های سیستم عصبی: ام‌اس و سکته مغزی از علت‌های جدی‌تر گزگز هستند که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.
▪ الکل، دارو و سموم: مصرف مداوم الکل، قرار گرفتن در معرض سموم و برخی داروها از جمله داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند باعث نوروپاتی و گزگز شوند. بارداری و دوران بعد از زایمان نیز گاهی با گزگز دست همراه است.
اضطراب و استرس
در حمله‌ی اضطراب یا پانیک، تنفس سریع و سطحی میزان دی‌اکسید کربن خون را کم می‌کند و همین می‌تواند باعث گزگز یا بی‌حسی دست‌ها، پاها و اطراف دهان شود. این گزگز معمولاً با تپش قلب، تنگی نفس و احساس ترس همراه است و با آرام‌شدن تنفس برطرف میشود.
کمبود کدام ویتامین باعث گزگز دست و پا میشود؟
عصب‌ها برای سالم‌ماندن به چند ویتامین و ماده‌ی معدنی نیاز دارند. شایع‌ترین پاسخ به این پرسش که کمبود کدام ویتامین باعث گزگز دست و پا میشود، ویتامین‌های گروه B و به‌ویژه B12 است.
▪ ویتامین B12: مهم‌ترین عامل تغذیه‌ای گزگز است. کمبود آن علاوه بر گزگز می‌تواند باعث خستگی، ضعف و اختلال تعادل شود. گیاه‌خواران، سالمندان، کسانی که جراحی دستگاه گوارش داشته‌اند و افرادی که برخی داروها (مثل متفورمین یا داروهای کاهنده‌ی اسید معده) مصرف می‌کنند، بیشتر در معرض کمبود B12 هستند.
▪ ویتامین B6: هم کمبود آن و هم مصرف بیش‌ازحد مکمل B6 می‌تواند باعث گزگز دست و پا شود؛ بنابراین مصرف خودسرانه‌ی دوزهای بالا توصیه نمی‌شود.
▪ ویتامین B1 و فولات (B9): کمبود شدید B1 با گزگز، ضعف عضلانی و کاهش رفلکس‌ها همراه است و کمبود فولات هم می‌تواند باعث درد یا گزگز شود.
▪ بیوتین (B7) و ویتامین E: کمبود بیوتین می‌تواند علاوه بر گزگز باعث خستگی و گرفتگی عضلانی شود. کمبود ویتامین E نیز به ناهماهنگی حرکات و پارستزی منجر میشود.
▪ کلسیم، منیزیم و مس: افت کلسیم باعث گزگز اطراف دهان و دست و پا و گرفتگی عضلات میشود. کمبود منیزیم و مس هم با گزگز و مشکلات حرکتی ارتباط دارد.
برای اینکه بدانید گزگز شما به کمبود ویتامین مربوط است یا نه، ساده‌ترین راه آزمایش خون (از جمله B12، قند خون، کلسیم و آزمایش‌های تیروئید) به تجویز پزشک است.
برای گزگز دست و پا چی بخوریم؟
اگر علت گزگز شما کمبود تغذیه‌ای باشد، اصلاح رژیم غذایی می‌تواند کمک‌کننده باشد. منابع غذایی مهم عبارت‌اند از:
▪ B12: گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، شیر و لبنیات.
▪ B6: مرغ، ماهی، موز، سیب‌زمینی و نخود.
▪ فولات: سبزیجات برگ‌سبز، حبوبات و مرکبات.
▪ ویتامین E: مغزها و دانه‌ها (بادام، فندق، تخمه‌ی آفتابگردان) و روغن‌های گیاهی.
▪ منیزیم و کلسیم: مغزها، حبوبات، غلات کامل، سبزیجات برگ‌سبز و لبنیات.
نکته‌ی مهم: اگر کمبود ویتامین در آزمایش تأیید شود، پزشک ممکن است مکمل (در برخی موارد تزریقی) تجویز کند. مصرف خودسرانه‌ی مکمل‌ها، به‌ویژه B6، بدون آزمایش توصیه نمی‌شود. اگر دیابت دارید، کنترل قند خون مهم‌ترین «درمان غذایی» گزگز پاهاست.
آیا گزگز دست و پا نشانه ام‌اس است؟
گزگز یا بی‌حسی از شایع‌ترین علائم ام‌اس (مولتیپل اسکلروزیس) است، اما این به آن معنا نیست که هر گزگز دست و پا نشانه‌ی ام‌اس باشد. متخصصان مغز و اعصاب تأکید می‌کنند که بیشتر موارد خواب‌رفتگی دست و پا ربطی به ام‌اس ندارد و علت‌هایی مثل فشار روی عصب، کمبود ویتامین یا اضطراب بسیار شایع‌ترند.
گزگز مرتبط با ام‌اس معمولاً برای مدتی طولانی‌تر (چند روز تا چند هفته) باقی می‌ماند، ممکن است یک‌طرف بدن یا بخشی از اندام‌ها را درگیر کند و اغلب با علائم دیگری مثل کاهش قدرت یا ضعف ناگهانی یک دست یا پا، تاری دید یا درد هنگام حرکت چشم، اختلال تعادل و خستگی شدید همراه است.
اگر گزگز بدون دلیل مشخص ادامه دارد یا با علائم بالا همراه است، به‌جای نگرانی یا تشخیص خودسرانه، به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. تشخیص ام‌اس با معاینه و MRI انجام میشود؛ برای اطلاعات بیشتر مقاله‌ی تشخیص ام اس را بخوانید. همچنین بر اساس توضیح متخصصان، استرس عامل ایجاد ام‌اس نیست.
تپش قلب و گزگز دست و پا
وقتی تپش قلب و گزگز دست و پا هم‌زمان رخ می‌دهند، شایع‌ترین علت حمله‌ی اضطراب یا پانیک است. در این حالت تنفس سریع میشود، دی‌اکسید کربن خون افت می‌کند و علاوه بر تپش قلب، دست‌ها، پاها و اطراف لب‌ها گزگز می‌کنند. معمولاً با تنگی نفس، تعریق و احساس ترس همراه است و بعد از چند دقیقه فروکش می‌کند.
البته همیشه اضطراب علت نیست. پرکاری تیروئید، افت قند خون، کم‌خونی، افت کلسیم و اختلال ریتم قلب هم می‌توانند باعث تپش قلب شوند و گاهی با گزگز همراه باشند.
هشدار: اگر تپش قلب و گزگز با درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید، سرگیجه، سیاهی رفتن چشم یا غش همراه است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
اگر حمله‌های تپش قلب و گزگز تکرار می‌شوند، حتی در صورتی که اضطراب علت آن باشد، بهتر است ابتدا نوار قلب و آزمایش‌های پایه انجام شود تا علت جسمی کنار گذاشته شود. در صورتی که علت جسمی پیدا نشد و اضطراب نقش اصلی را دارد، مشاوره و درمان تخصصی اضطراب و آموزش تنفس آرام می‌تواند بسیار مؤثر باشد.
چه زمانی گزگز دست و پا خطرناک است؟
در موارد زیر بدون معطلی به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
▪ گزگز یا بی‌حسی ناگهانی در یک طرف بدن یا صورت، به‌ویژه همراه با افتادگی صورت، اختلال در تکلم، ضعف یک دست یا پا یا سردرد شدید؛ این‌ها می‌توانند نشانه‌ی سکته مغزی باشند.
▪ گزگز بعد از ضربه یا آسیب به گردن، کمر یا اندام‌ها.
▪ ضعف عضلانی، زمین‌خوردن یا اختلال در راه رفتن.
▪ گزگز همراه با اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع.
▪ گزگز مداوم، دوطرفه و رو به پیشرفت، به‌ویژه در افراد دیابتی.
▪ گزگز همراه با درد قفسه سینه یا تنگی نفس.
تشخیص علت گزگز دست و پا
پزشک ابتدا درباره‌ی محل، مدت و زمان بروز گزگز و بیماری‌ها و داروهای شما می‌پرسد و معاینه‌ی عصبی انجام می‌دهد. بسته به شرایط ممکن است آزمایش خون (قند، B12، کلسیم، تیروئید، کلیه)، نوار عصب و عضله (EMG) برای بررسی عملکرد عصب‌ها یا تصویربرداری مثل MRI درخواست شود. در بیشتر موارد ابتدا مراجعه به پزشک عمومی یا داخلی کافی است و در صورت نیاز ارجاع به متخصص مغز و اعصاب یا ارتوپدی انجام میشود.
راهکارهای کاهش و پیشگیری از گزگز دست و پا
▪ وضعیت بدن را مرتب تغییر دهید و ساعت‌ها با پای روی‌هم‌انداخته یا در حالت ثابت ننشینید.
▪ از پوشیدن لباس، شلوار و کفش تنگ و بستن سفت کمربند خودداری کنید.
▪ هنگام کار با گوشی و کامپیوتر وضعیت گردن و مچ دست را اصلاح کنید و ورزش‌های کششی گردن را انجام دهید.
▪ ورزش منظم و پیاده‌روی گردش خون را بهبود می‌دهد.
▪ قند خون، چربی و فشار خون را کنترل کنید و در صورت دیابت مرتب پاها را بررسی کنید.
▪ مصرف الکل را کاهش دهید یا ترک کنید و سیگار را کنار بگذارید.
▪ تغذیه‌ی متنوع و کافی داشته باشید و در صورت نیاز، بعد از آزمایش مکمل مصرف کنید.
▪ استرس را مدیریت کنید و تنفس آرام و عمیق را تمرین کنید.
سؤالات متداول درباره گزگز دست و پا
آیا گزگز دست و پا همیشه خطرناک است؟
خیر. گزگزهای گذرا که با تغییر حالت بدن از بین می‌روند معمولاً بی‌خطرند. اما گزگز مداوم یا همراه با ضعف و علائم عصبی باید بررسی شود.
چرا گزگز دست و پا شب‌ها بیشتر میشود؟
وضعیت خواب و فشار روی عصب (مثل سندرم تونل کارپال) و همچنین نوروپاتی دیابتی از دلایلی هستند که باعث می‌شوند گزگز در شب بیشتر شود.
آیا استرس باعث گزگز دست و پا میشود؟
بله. استرس و اضطراب شدید با تندنفسی می‌تواند باعث گزگز گذرای دست و پا و اطراف دهان شود.
آیا کم‌آبی بدن باعث گزگز میشود؟
کم‌آبی و به‌هم‌خوردن املاح بدن (مثل کلسیم و منیزیم) می‌تواند در برخی افراد نقش داشته باشد؛ نوشیدن آب کافی در کنار تغذیه‌ی مناسب توصیه میشود.
برای گزگز دست و پا به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
ابتدا به پزشک عمومی یا متخصص داخلی مراجعه کنید؛ سپس بسته به علت، ممکن است به متخصص مغز و اعصاب، ارتوپدی یا غدد ارجاع داده شوید.
جمع‌بندی
علت گزگز دست و پا می‌تواند از یک فشار ساده روی عصب تا کمبود ویتامین B12، دیابت، مشکلات ستون فقرات، اضطراب یا بیماری‌های عصبی متفاوت باشد. شناخت الگوی گزگز (کجا، چه زمانی، چه مدت و با چه علائمی) بهترین راهنما برای پی‌بردن به علت است.
این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. اگر گزگز دست و پا مداوم است یا نگران‌کننده به نظر می‌رسد، حتماً به پزشک مراجعه کنید.